Zelfs in de meest onvoorstelbare omstandigheden, zoals de concentratiekampen, benadrukte Frankl dat de menselijke geest een laatste, ultieme vrijheid behoudt: de vrijheid om de houding te kiezen ten opzichte van een bepaalde reeks omstandigheden. Alles kan je worden afgenomen, behalve deze laatste menselijke vrijheid.
Actiegericht advies (De Defiante Kracht): Realiseer je dat je altijd een keuze hebt over hoe je reageert op externe factoren. Wanneer je wordt geconfronteerd met leed of onrecht, is de reactie op deze omstandigheden de bepalende factor voor je menselijke waardigheid. Dit is de ‘defiante kracht van de menselijke geest’. In plaats van een speelbal van omstandigheden te worden, kun je besluiten of je wel of niet toegeeft aan de krachten die jouw innerlijke vrijheid bedreigen.
Kies voor waardigheid: Frankl zag gevangenen die door uithongering en misbruik ‘veranderden in zwijnen’, maar ook ‘heiligen’. Het soort mens dat iemand werd, was het resultaat van een innerlijke beslissing, niet alleen van de omstandigheden in het kamp. Degenen die hun innerlijke houvast op hun morele en spirituele zelf lieten verslappen, werden uiteindelijk slachtoffer van de ontaardende invloeden van het kamp. Dit geldt ook voor de tegenslagen in jouw leven. Je kunt ervoor kiezen om waardig te blijven, onzelfzuchtig en moedig, of om je menselijke waardigheid te verliezen in de strijd om zelfbehoud.
Oefen in afstand nemen: Een manier om deze innerlijke vrijheid te behouden, is door emotionele afstand te creëren tot je lijden. Frankl beschreef hoe hij, om te ontsnappen aan de triviale en pijnlijke dagelijkse gedachten (zoals over eten en schoenveters), zichzelf mentaal op een warm, verlicht podium zag staan, waar hij een lezing gaf over de psychologie van het concentratiekamp. Door op die manier objectief naar zijn problemen te kijken, als waren ze al in het verleden, kon hij boven de situatie uitstijgen. Dit principe, beschreven door Spinoza (dat lijden ophoudt wanneer we er een helder en precies beeld van vormen), is cruciaal voor het handhaven van je innerlijke balans.